Amerika’ya ‘felaket’ haberlerl veren Türk!

AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ’nin hatırlı gazetesi Washington Post her pazartesi günü Amerikan hükümetinde çalışan bir kişinin portresini yayınlıyor. İsimleri pek tanınmayan fakat çalıştıkları müessesede kilit rol oynayan bu insanlar bir manada federal hükümetin saklı kahramanlarıdır… 49 yaşındaki Sezin Tokar da onlardan biri. Washington Post geçtiğimiz haftalarda Tokar’ı “USAID her sene 50 ülkede 70 yıkıma cevap vermek için onun uzmanlığına güveniyor” sözleriyle tanıttı. Vaziyet böyle olunca Tokar’la bir de biz konuşalım istedik.
USAID ile başlayalım. Amerikan Beynelmilel Kalkınma Ajansı (USAID) Amerikan hükümetinin gelişmekte olan ülkelere yardımlarını koordine ediyor. USAID kalkınma ve yıkımlara karşı risk azaltma projeleri geliştirirken ajansa bağlı Yabancı Afet Desteği Bürosu (OFDA) afet olaylarında ilk yardımı yapıyor. Türkiye’de en son 602 kişinin ölümüne kapı aralayan 7.2 şiddetindeki Van zelzeleninden sonra USAID/OFDA 300 bin dolar değerinde yardım yapmıştı.

Tesirleri öngörüyor
İşte Sezin Tokar bu müessesede hidrometeorolojik danışman olarak çalışıyor. Başka bir deyişle suyla alakalı tüm yıkımlar ondan sualliyor. “Su baskınları, kuraklık, tayfunlar, tsunami, iklim değişikliği… Hidroloji ve meteoroloji içeren bütün afetler benim alanıma giriyor” diyor. Bir yandan erken ikaz sistemleri ve riziko etkenlerinin azaltılması için Türkiye dahil bir hayli ülkede mahalli idarelerle ortak projeler yürütüyor. Bir yandan da tüm dünyada olası yıkımları takip ederek USAID’nin hızlı ve etkin çalışmasını garanti altına alıyor.
Şöyle örnek verelim: USAID için Filipinler’i 8 Kasım’da vuran Haiyan Tayfunu’nun rotasını izleyerek afetin ne vakit vuracağını tahmin eden, tayfunun ülkenin hangi bölgelerini vuracağını, nerede ne kadar hasara yol açacağını hesaplayan, su baskının yerleşimden içme suyuna kadar değişik alanlardaki tesirini öngören kişi Sezin Tokar’dı. Ajans, Filipinler’e ne vakit, ne kadar ve nasıl bir yardım göndereceğini Tokar’ın birkaç gün evvelce yaptığı tahminlerinden yola çıkarak belirledi. Afetten sonra ülkeye hidroloji alanında yapılabilecek uzun vadeli yardımların belirlenmesinde de Tokar büyük rol oynadı.
“Sizin işte tatil yoktur herhalde” diye meselece gülüyor. “Pek olmuyor” diyor. Neticede dünyanın rastgele bir yerini vuran fırtınalar, su baskınlar ondan sualliyor. Fakat Tokar, işini çok sevdiğini her fırsatta söylüyor. “Bir bilim insanının çalışmalarının neticenini bu kadar hızlı almasını paha biçilmez” diyor. Bir dönem akademisyenliği düşündüğünü fakat şimdiki işinde insanlara dolaysız olarak yardım edebiliyor olmanın keyfini yaşadığını anlatıyor.

‘Karadeniz riziko bölgesinde bulunuyor’
Sezin Tokar, USAID’de özetle afet ve afet indirgenmesi alanlarında çalışıyor. Afet esnasında yaptıklarının çok ehemmiyetli olduğunu kaydetmekle birlikte afet indirgenmesinde alınacak tedbirlerin uzun vadede çok daha tesirli olacağını anımsadıyor. Tokar, Türkiye’deki çalışmalarını Meteoroloji Genel Müdürlüğü ile ortak yürütüyor. Buradaki meslektaşlarını ise öve öve bitiremiyor: “Meteorolojist arkadaşların kapasitesi ve motivasyonları benim çalıştım diğer ülkelere kıyasla çok yüksek. Türkiye’deki projelerden bu sayede çok ivedi cevap alıyoruz. Harbiden bambaşkalar” diyor. Tokar, Türkiye’de abuhava tahminleri gibi konularda atölyeler tertip ettiklerini ancak asıl iddialı projenin ani su baskın ikaz sistemi olduğunu söylüyor. Meteorolojinin USAID’nin desteğiyle hayata geçirdiği ‘ani su baskın erken ikaz sistemi’nin hayat kurtaracağını anlatıyor.
Ani su baskın nedir?
– Ani su baskın taşkınları büyük nehir taşkınlarından tamamiyle değişik bir olay… Altı saatten kısa müddette olan, çok yoğun yağmurdan veyahut kuvvetli bir fırtınadan meydana gelen seller. Nehir baskınları daha nadir yaşanır. Ani sellerde ise çok ciddi artış var. Türkiye’de de bilhassa Karadeniz risk bölgesinde bulunuyor.
USAID desteğiyle bir erken uyarı sistemi kurulduğunu söylediniz. Bu nasıl çalışıyor?
– Sanırım önceden de birkaç faaliyet vardı. Ama biz erken uyarı sitemi için ilk çalıştayı 2010’da yaptık. Sistem yerel istasyonlardan, radar ve uydudan gelen bilgiyi birleştiriyor. Zira ani sel baskını yerel bir olay olsa da buna neden olan olay bazen bulunduğunuz yerin dışında gelişiyor. Daimi izlemek gerekiyor. Yağmur dışında hidroloji başka bir deyişle topraktaki su miktarı, topografi yani akışların ne istikamette olacağı ve yağmur tahminleri de buna ilave ediyor.
Bu bir bilgisayar programı mı?
– Evet ama program yalnızca bilgiyi sunuyor. Uyarı kararını meteorolojist veriyor. Kendi bilgisi ve değerlendirmesi devreye giriyor. Bu kişinin yaptığı iş hem bilim hem sanat… 6 saat önceden haber verilebiliyor.

Babası için gitti 30 yıldır orada
Sezin Tokar, Ankaralı… Röportaja geldiğinde yakasında Ankara’nın da simgelerinden sayılan Hitit güneşi şeklinde bir iğne var. Otuz yıldır yurtdışında yaşıyor ama Ankara’dan söz ederken hâlâ gözlerinin içi gülüyor.
Ankara’da su kesintilerinin çok sık yaşandığı yıllarda büyümüş. “Annemle sık sık su kuyruğuna girerdik. Suyun haneye nasıl geldiği, ne yapılırsa kesinti olmayacağı alakamı çekerdi” diye anlatıyor. Böylelikle ODTÜ inşaat mühendisliği bölümüne giriyor. Mezun olduktan sonra ise kendini Amerika’da buluyor.
Aslında Sezin Hanım, hususi hayatına girmekten çok hoşlanmıyor. Ama sonra babasının hastalığı sebebiyle rehabilitasyon için Amerika’ya geldiklerini, rehabilitasyon uzayınca kendisinin de burada yüksek lisans yapmaya karar verdiğini söylüyor. Zati sonra Türkiye’ye bir daha dönmüyor.
Cleveland Eyalet Üniversitesi’nde su kaynakları ve yapıları üzerine yüksek lisans yapıyor. 1989’dan itibaren 2.5 sene Ohio eyaletinde baraj mühendisliği yapıyor, eyaletteki barajları teftiş ediyor. 1991’de Maryland Üniversitesi’nde inşaat, hidroloji ve su kaynakları alanında doktorasına başlıyor.
1996’da doktora bittiğinde Amerikan hükümeti tabir yerindeyse Tokar’ı havada kapıyor. AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ Milli Meteoroloji Dairesi’nde (NOAA) yağmur ve su baskın baskınları alanında doktora sonrası çalışmalar için burs alıyor. Buradaki birinci seneyin nihayetinde NOAA’nın beynelmilel büronundan iş önerisi geliyor.
Tokar, doktora esnasında Nil Nehri su baskın tahminleri üzerine çalışmış olmasının bu öneride tesirli olduğunu söylüyor. NOAA’da 5 yıl süresince değişik ülkeler için hidrolojik danışmanlık yapıyor. Su baskın tahminleri ve erken ikaz sistemleri ile ilgili bu ülkelerle ortak projeler geliştirilmesinde rol oynuyor.

2001 yılında yeniden bir ‘fellowship’ alarak bu defa USAID’in Yabancı Afet Desteği Bürosu’nda (OFDA) burslu çalışmaya başlıyor. “Teknik bir alanın diplomatik tesiri olması çok alakamı çekmişti. Bursum bittikten sonra beni tutmaya karar verdiler. 12 sene oldu” diyor.

Bütün Türkiye’de risk var

Türkiye’de riskin en fazla olduğu yerler nereler?
– Bütün Türkiye… Karadeniz’de çok ama Akdeniz ve Ege’de de var. Ani sel öyle bir şey ki her yerde, her dakika olmuyor ama her dakika bir yerde oluyor.

Ani seller candan çok mala mı zarar veriyor?

– Asalında can en ehemmiyetli öğe. Zira erken uyarı olanağı hudutlu. Yağmur o kadar hızlı geliyor ki bunların yüzeyden akıp ansızın toplanması çok ani oluyor. Genelde de kuru dere yataklarında yaşanıyor. İnsanlar alışık değil. Dünyada her yıl 5 bin kişi can veriyor ani su baskınlardan. Genelde mahalli olaylar olduğu için de medyanın dikkatini çekmiyor. Oysa hidrometeorolojik olaylar arasında en ölümcül olanı…
Çarpık şehirleşmenin tesiri var mı?
– Tabiatta ani su baskınlar hep oluyordu fakat duyulmuyordu. Tabii ekosistemlerin bozulması, çevrenin zarar görmesi, şehirde altyapının eksik olması, aykırı bölgelerde, sözgelimi dere yataklarında yerleşim tesirli oluyor.

Riziko etkenlerinin azaltılması için ne yapmak gerekiyor?

– Şurada burada oturmayın demek gerçekçi değil. Dere yatağında oturanlar da ihtiyaçtan dolayı burada oturuyor. Barajın ise bir tesiri yok. Her yere baraj yapmanız gerekir o zaman… Biz etrafsal etmenlere bakıyoruz. Havzalarda su depolanması nasıl artırılır bunu inceliyoruz. Ağaçlandırma ve ekim bunda çok tesirli tabii. Zira toprağın su tutma kapasitesini artırıyor. Ama bir havzanın tamamı şehirleşmişse o zaman altyapı devreye giriyor. Amerika’ya ‘felaket’ haberlerl veren Türk!

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: